Luật bảo vệ môi trường mới tại TP.HCM định hình lại quy định nhà máy và chất lượng không khí khu dân cư

Quốc hội Việt Nam đã thông qua các sửa đổi đối với Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014 vào ngày 3 tháng 7, áp dụng mức trần khí thải nghiêm ngặt hơn cho các cơ sở công nghiệp tại các thành phố có dân số trên 3 triệu người. TP.HCM, với 8,2 triệu dân và là trung tâm sản xuất lớn nhất cả nước, phải hoàn thành việc tuân thủ bắt buộc trước ngày 1 tháng 9. Luật nhắm vào các cơ sở sản xuất dệt may, hóa dầu, thép và điện tử nằm trong phạm vi 3 km tính từ khu dân cư. Các chủ cơ sở phải lắp đặt thiết bị quan trắc theo thời gian thực và báo cáo chỉ số ô nhiễm hằng ngày lên Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố.

Thời điểm ban hành luật phản ánh thực trạng sức khỏe cộng đồng ngày càng đáng lo ngại. Trong giai đoạn từ năm 2023 đến 2026, TP.HCM ghi nhận trung bình 127 ngày mỗi năm có chỉ số chất lượng không khí (AQI) vượt ngưỡng 150, mức được xếp loại không an toàn cho các nhóm nhạy cảm. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiếp xúc kéo dài với bụi mịn ở nồng độ trên 35 microgam/m³ và các bệnh về đường hô hấp ở trẻ em. Các bệnh viện nhi tại địa phương báo cáo số ca nhập viện do hen suyễn tăng 12% trong mùa khô từ tháng 1 đến tháng 4 năm 2025. Luật mới trực tiếp ứng phó với xu hướng này bằng cách đặt mục tiêu giảm 40% lượng khí thải nitơ điôxít và lưu huỳnh điôxít từ các cơ sở thuộc diện điều chỉnh.

Những thay đổi này ảnh hưởng thế nào đến khu vực bạn đang sống

Người dân huyện Bình Chánh, nơi có bốn nhà máy dệt lớn và một nhà máy lọc hóa dầu, sẽ cảm nhận tác động rõ rệt nhất. Theo luật sửa đổi, các cơ sở phải hoặc nâng cấp hệ thống kiểm soát ô nhiễm, hoặc giảm 25% công suất hoạt động. Các gia đình sống trong vòng 2 km quanh các nhà máy này từng phản ánh tình trạng mùi hóa chất dai dẳng và hiện tượng ăn mòn trên các bề mặt kim loại ngoài trời. Cơ chế giám sát mới yêu cầu công khai dữ liệu khí thải hằng tuần trên cổng thông tin của thành phố, giúp người dân trực tiếp tra cứu số liệu đo lường ô nhiễm thay vì phải chờ thông báo từ cơ quan nhà nước. Người dân Quận 7 sống gần Khu Chế xuất Tân Thuận cũng được hưởng các biện pháp minh bạch tương tự, dù các nhà máy điện tử, vốn là loại hình chủ yếu trong khu chế xuất này, có mức mục tiêu cơ sở ít nghiêm ngặt hơn so với các cơ sở sản xuất hóa chất.

Luật cũng thiết lập khung xử phạt: các cơ sở vi phạm giới hạn khí thải sẽ bị phạt tối thiểu 150 triệu đồng (khoảng 6.300 USD) cho lần vi phạm đầu tiên, tăng lên 300 triệu đồng nếu tái phạm trong vòng 12 tháng. Các chuyên gia phân tích chính sách nhận định mức phạt này sẽ thúc đẩy đầu tư vào cơ sở hạ tầng xử lý ô nhiễm. Ba nhà máy dệt lớn tại Bình Chánh đã thông báo kế hoạch lắp đặt bộ lọc xúc tác trước thời hạn tháng 9, với mỗi nhà máy phải tạm ngừng sản xuất từ 4 đến 6 tuần. Chính quyền thành phố khẳng định sự gián đoạn này sẽ không gây ra tình trạng mất việc làm đáng kể vì người lao động sẽ được luân chuyển sang các tổ bảo trì, tuy nhiên chế độ làm thêm giờ vẫn đang được thương lượng với công đoàn các nhà máy.

Lộ trình triển khai và công tác thực thi

Sở Tài nguyên và Môi trường TP.HCM đã phân bổ 8,5 tỷ đồng từ ngân sách môi trường năm 2026 để triển khai thêm trạm quan trắc chất lượng không khí tại 15 khu dân cư trước ngày 15 tháng 8. Hiện thành phố đang vận hành 12 trạm quan trắc cố định; việc mở rộng sẽ lần đầu tiên đưa hệ thống quan trắc đến các quận trung tâm như Tân Bình, Phú Nhuận và Gò Vấp. Người dân có thể theo dõi dữ liệu theo thời gian thực thông qua ứng dụng di động mới sẽ ra mắt vào ngày 1 tháng 8. Luật quy định kiểm toán tuân thủ theo quý, với kết quả được công bố công khai. Các cơ sở bị phát hiện vi phạm sẽ bị thu hồi giấy phép xuất khẩu cho đến khi hoàn tất khắc phục và được chứng nhận.

Đại diện các doanh nghiệp đã đề xuất gia hạn thực hiện thêm sáu tháng, với lý do chậm trễ trong chuỗi cung ứng thiết bị kiểm soát ô nhiễm. Bộ Tài nguyên và Môi trường chưa chấp thuận đề xuất này. Chính quyền thành phố cho biết trong 30 ngày đầu tiên sẽ áp dụng hình thức cảnh cáo trước khi chuyển sang xử phạt chính thức. Các trường học nằm trong vòng 1 km tính từ các cơ sở thuộc diện điều chỉnh sẽ được trang bị hệ thống lọc không khí trong nhà miễn phí từ một nguồn ngân sách riêng của nhà nước. Chính sách có hiệu lực đúng theo kế hoạch vào ngày 1 tháng 9, với TP.HCM chịu trách nhiệm giám sát và thực thi hằng ngày.